هنر از دیدگاه بندتو کروچه

چیستی هنر از دیدگاه بندتو کروچه

یکی از متداول ترین آراء در مورد هنر این است که هنر ذاتاً صورتی از بیان و آن هم بیان احساس است. این نظر آنقدر شایع است که محققان ، ناقدان و خود هنرمندان حتی شخصیت های بزرگ آن را نظری صائب فرض می کنند. به این ترتیب تولستوی در کتاب هنر چیست اظهار می دارد که هنر فعالیتی انسانی است که در آن شخصی آگاهانه از طریق بعضی علائم خارجی احساساتی را که خود تجربه کرده است را به دیگران منتقل می کند و دیگران تحت تأثیر این احساسات قرار می گیرند.

حتی با قاطعیت می توان گفت که هنرمندان ، مردمانی هستند که از رویدادهای عاطفی الهام می گیرند ؛ مهارت خود را به کمک کلمات ، رنگ ، موسیق ، سنگ و مرمر ، حرکت و اموری از این قبیل بکار می برند تا عواطف خود را در قالب اثری هنری تجسم بخشند.
بندتو کروچه در مقاله هنر چیست ؟ دیدگاه های خود را به وضوح بیان کرده است . نام این مقاله بدون شک اشاره صریحی است به کتاب تالستوی با همین نام. و بعضی مفسران معتقدند که کروچه با انتخاب این نام قصد داشته نشان دهد که نظر او تا چه حد با تالستوی متفاوت است. اما در مجموع به آسانی نمی توان وجوه اختلاف آنها را مشخص کرد.

گزیده ای از مقاله کروچه در باب هنر چیست ؟
اگر از ما بپرسند هنر چیست می توانیم به شوخی بگوییم هنر همان چیزی است که همه کس می داند. این شوخی چندان بی معنی هم نیست؛ زیرا اگر کسی هیچ نداند که هنر چیست همین سئوال را هم نمی تواند طرح کند. شک نیست که پرسش درباره هر چیزی یک نوع آگاهی از موضوع پرسش می خواهد و وصف آن چیز و شناخت آن در نفس سئوال مستتر است...
فکر انسان در ضمن سیر تکاملی خود ناچار با مخاطرات تمدن و انحرافات موقت از جاده فهم متعارف، شجاعانه مبارزه می کند و فیلسوف در مقام تحقیق در باره هنر مجبور است که از راه های خطا بگذرد تا راه حقیقت را پیدا کند..
همان کسانی که ادعا می کنند که هنر از غریزه شهوانی سرچشمه می گیرد برای اثبات مدعای خود به دلائل و وسائلی متشبث می شوند که نتیجه آن بجای مربوط نمودن هنر به غریزه شهوانی ، جدا کردن آن از غریزه مذکور است...
بعلت رابطه نزدیکی که میان خطا و حقیقت وجود دارد بیان حقیقت همواره نتیجه کشمکشی است که حقیقت بوسیله آن در عین آلودگی به خطا خود را از محیط خطا آزاد می کند. اینجا آرزویی پیدا می شود که هر چند قابل ستایش است ولی باید آنرا غیر قابل حصول بدانیم و آن این است که ای کاش حقیقت مستقیماً و بی گفتگو و مجادله تجلی می کرد...ولی در واقع هر گز کسی موفق به بیان یک حقیقت نخواهد شد ؛ مگر آنکه طریقه های مختلفی را که برای حل موضوع آن حقیقت پیشنهاد شده است را بسنجد. اگر به مختصرترین رساله علمی فلسفی یا کوچکترین کتاب درباره مسائل نظری مراجعه کنیم می بینیم که بی هیچ استثنا نویسنده خلاصه ای از عقایدی را که یا حقیقتاً وجود داشته و یا ممکن بود وجود داشته باشد در سر فصل و یا در متن کتاب گنجانده است تا در مقام رد و تصحیح آن بر آید. این رویه بخوبی ثابت می کند که هر کس بخواهد به تحقیق یک مسئله بپردازد موظف است همه راه حل هایی را که ضمن تحول تاریخ به آزمایش گذاشته شده است و یا ممکن بود گذاشته شود را از مد نظر بگذارند؛ به قسمی که راه حل جدید همیشه متضمن کارهای قبلی فکر بشر باشد...
اینک برمی گردیم به سئوالی که مرا از تمهید مقدمه بالا ناگزیر نمود و در پاسخ این سئوال که هنر چیست بی درنگ و به ساده ترین طرز می گویم که هنر عبارتست از دید یا شهود. .. اصطلاحات شهود ؛ دید ، تماشا ، تخیل ، وهم ، تجسم الفاظی هستند تقریباً مترادف که همیشه در طی گفتگو درباره هنر بکار می روند و فکر مارا بسوی مفهوم واحد سوق می دهند که این خود نشانه یک اتفاق نظر است.
اما معنی و اعتبار این جواب پیشنهادی من که هنر عبارتست از شهود ناشی از همه آن چیزهایی است که این تعریف آنرا تلویحاً نفی و هنر را از آن تفکیک می کند.
اولین تعریف منفی این است که هنر طبیعیات نیست . یعنی مثلاً نمی توان گفت که هنر عبارتست از رنگها یا تناسب بین رنگهای معین و یا تظاهری از نیروی حرارت و برق و یا بالاخره از سایر خواص طبیعی است. ریشه این اشتباه یعنی مربوط نمودن هنر به طبیعیات در افکار عمومی یافت می شود و همان طور که کودکان حباب صابون را با دست می گیرند و آرزو می کنند که قوس قزح را به چنگ آورند ؛ همانطور خاطر بشر هم که عاشق چیزهای زیبا است ؛ طبعاً مایل است که منشاء زیبایی را در طبیعت خارجی پیدا کند و خود را موظف می داند که بعضی رنگ ها و اشکال را زیبا و بعضی دیگر را زشت تشخیص دهد.اما همین روش چندین بار هم تعمداً و با اسلوبی منظم در طی تاریخ تحول فکر بکار رفته است . یک مثال آن قواعدی است که هنرمندان در دوره تمدن یونان و عصر رنسانس برای تشخیص زیبایی بدن وضع نمودند و مثال دیگر ؛ افکاری است که درباره تناسب هندسی و عددی اشکال و اصوات پیدا شده و بالاخره تحقیقات متخصصین زیبا شناسی قرن نوزدهم و بیاناتی است که امروز هم کسانی که معلوماتشان سطحی است در کنگره های فلسفه روانشناسی و علوم طبیعی درباره ارتباط با هنر ایراد می کنند...
این تعریف که هنر عبارتست از شهود متضمن یک نفی دیگر هم هست ؛ به این معنی که اگر هنر را شهود بدانیم و ا گر شهود را معادل معنی اصلی کلمه ، تئوری یعنی مشاهده و تماشا تلقی کنیم ؛ نمی توانیم بگوییم که خاصیت هنر سودمند بودن آن است؛ زیرا نتیجه ای که از یک چیز سودمند حاصل می شود جلب لذت و دور کردن رنج است و حال آنکه هنر ذاتاً هیچ ارتباطی با مفید بودن یا با خوشی و رنج ندارد. به طور مثال لذت نوشیدن آب برای رفع تشنگی یا گردش در هوای آزاد و یا انجام عمل مطلوبی که در مرتب کردن زندگی مؤثر است ؛ هیچ یک خاصیت هنری ندارند...
این تعریف که هنر عبارت از شهود است متضمن یک نفی سوم نیز هست. به این معنی که هنر یک عمل اخلاقی نیست . اخلاق یک نوع عملی است که هرچند با سودمندی و لذت و رنج ملازمه دارد و لیکن عین چیز سودمند یا لذت بخش نیست ؛ بلکه در یک دایره معنوی بالاتری دور می زند و حال آنکه شهود یک عمل نظری و بنابراین نقطه مقابل هر گونه کار عملی است. چنانکه از قدیم ترین ایام گفته اند هنر زائیده اراده نیست و آن اراده نیکو که شرح حتمی یک مرد درستکار است ؛ شرط هنرمندی نمی باشد و چون هنر مولود اراده نیست ؛ مشمول هیچ گونه قضاوت اخلاقی نیز نمی تواند بود. نه از آنجهت که بر سبیل امتیاز استثنایی در حق آن مقرر شده باشد ؛ بلکه فقط از این جهت که اصولاً قضاوت اخلاقی از هیچ رو درباره هنر امکان پذیر نیست. یک تصویر هنری ممکن است عملی را نمایان کند که از نظر اخلاقی قابل ستایش یا برعکس سزاوار سرزنش باشد ؛ اما خود آن تصویر من حیث تصویر اخلاقاً نه قابل ستایش می تواند بود و نه سزاوار سرزنش ...
این نکته را نیز تصدیق می کنم که فلسفه اخلاقی هنر بواسطه همان تناقضات خود همواره سودمند بوده است و خواهد بود و هر چند توفقی حاصل نکرده اما نیرویی بوده و خواهد بود که هنر را از محسوسات لذت بخش که گاه با آن خلط می گردد ؛ جدا می کند و مقامی شایسته تر نصیب آن می نماید...

نقدی بر مقاله هنر چیست
وقتی کروچه می گوید هنر شهود است ؛ مقصودش چیست و چرا چنین مطلبی را بیان می کند؟ شهود کلمه ای است که چندان کاربردی ندارد ومعنای روزمره آن چندان کارساز نیست . اما اگر بخواهیم آنرا در حال حاضر صرفاً برای دلالت بر آنچه خاص هنر است بکار بریم کافی به نظر می رسد. کروچه همراه با نظریه پردازان بسیار دیگر سخت مشتاق است که حد و مرز زیبایی شناسی را تعیین کند.
او ابتدا بین هنر و واقعیت فیزیکی فرق می نهد . این مغایرت ممکن است پیش افتاده به نظر برسد ؛ اما مضمون این ادعا اصولاً این است که هنر نمی تواند با تجسم فیزیکی آن یکی باشد. نقاشی چیزی است بیش از قرار گرفتن لایه ای از رنگ بر بوم. دوم آنکه کروچه منکر وجه فایده مند هنر است ؛ این هم متضمن تفکری رایج است. تابلوی نقاشی ممکن است سرمایه مفیدی باشد ؛ اما این مفید بودن نسبت به ارزش زیبایی شناختی آن ، امری ثانوی است.بسیاری از مردم ممکن است موافق این مطلب نباشند ؛ زیرا آنها بین هنر و لذت رابطه ای ذاتی می بینند. در هر حال کروچه اشاره می کند که اگر ما هم موافق باشیم ؛ لذت بخش بودن شرط کافی هنر بودن نیست و اقتضا می کند که لذت زیبایی شناختی را مشخص و متمایز کنیم .
هنر امری فیزیکی ، فایده مند ، اخلاقی یا مولد شناخت نیست . اکنون چه چیزی باقی می ماند؟ یکی از راه های پاسخ به این پرسش عبارت است از پرسش از ارزش هنر . اگر تصاویر هنری متأثر از واقعیت خارجی ، ارزش عملی یا غایت اخلاقی نباشد چه چیز موجب می شود که این تصاویر بیش از خیالی بیهوده باشند؟ پاسخ اجمالی او به این پرسش این است که تصاویر هنرمندانه نماد هستند:
"هنر نماد است ، تماماً نماد و تماماً دلالت بر چیزی می کند . اما نماد چه چیزی است ؟ شهود در حقیقت امری هنری است. اما فقط هنگامی شهود در کار است و نه خیالبافی های آشفته که اصلی حیاتی و زنده در کار باشد که به شهود جان دهد و یکپارچگی آنرا به کمال و تمامیت برساند."

کروچه هنر را درک تغزلي احساسات مي‌دانست و بر همين اساس معتقد بود هنر نه اخلاقي است و نه شناختي. او تحت تأثير انديشه‌هاي هگلي خود هر اثر هنري را زاييده روح مطلقي که با ماده غريبه است مي‌انگاشت. بنابراين در ديدگاه او ماديت اثر هنري هيچ اهميتي ندارد و آنچه که در اين ديدگاه با ارزش تلقي مي‌شود، روح اثر است که در آن هيچ گونه تجلي ملموسي از خود (Self) نمي‌توان يافت.

گرداورنده : مریم ثابت قدم اصفهان

تاریخ آپلود : 17/10/2009

منابع علمی :

دانشنامه زیبایی شناسی - فصل 11 - بیانگری کروچه و کالینگوود

کلیات زیبا شناسی بندتو کروچه - مترجم فواد روحانی- فصل 1

روزنامه ایران

پیشنهاد سایت انیمیشن دیتا برای مطالعه بیشتر :

http://www.doullbooks.com/ap_benedetto_croce.html

http://www.dictionaryofarthistorians.org/croceb.htm