هر آن اندیشه در ما مردگی آموز ، ویران _ نیما
هر آن اندیشه در ما زندگی آموز , آباد _ الخاص

 هانیبال الخاص و نقاشی فیگوراتیو

جریان هنر رسمی و هنر آلترناتیو ایران ( پیش از انقلاب )

در اوایل دهه 1340 آنچه از جریان نقاشی معاصر ایران می شناختم بیشتر در آثار هرمندانی چون سپهری ، بهجت صدر ، طباطبایی ، زنده رودی ، لیلی متین دفتری ، تناولی ، عربشاهی ، منصوره حسینی ، کلانتری ، مارکو گریگوریان ، پیلارم و دیگران خلاصه می شد. اکثر این کارها که بطور معمول در گالری " بورگز " در خیابان سمیه کنونی به نمایش در می آمد پیرو مد و سلیقه آن روزها یا یکسره انتزاعی و غربی بودند و یا با بهره گیری از عناصر تزئینی و اشکال ایرانی به نوعی هنر " ایرانی نما " و به اصطلاح آن روزها " توریست پسند " شکل می دادند. در این میان ، تنها نقاش فیگوراتیوی که از نشانه های تزئینی هویت ایرانی در کار خود می گریخت و به قول آدمهای معروف " حرفی برای گفتن داشت " بهمن محصص بود که با آن آدم ها و جانوران عجیب و غریب و طلسم شده اش ، انگار خلاف جهت آب شنا می کرد. موقعیت محصص از آن جهت دو سویه و استثنایی محسوب می شد که او با وجود رنگ و بوی اعتراضی آثار نمادین و مرگبار خود ؛ کاملاً در متن جریان هنر رسمی حضور داشت. در هر حال چنین مجموعه ای از هنر و هنرمندان از اواخر دهه 1330 با یک دسته بندی شیک و کمابیش مشخص به عنوان " هنر معاصر ایران " به دوسالانه ها و نمایشگاه های بزرگ داخلی و خارجی راه پیدا کرده بود و مورد حمایت سیاست گذاران هنری کشور ، مشاوران فرهنگی و هنری قرار داشت.
اما صحنه هنر ایران تنها به این جریان محدود نمی شد و در اواسط دهه 1340 بحران سیاسی و اجتماعی ایران همزمان با جریان های اعتراضی اواخر دهه 1960 میلادی در اروپا و جهان موج فرهنگی جدیدی ایجاد کرد. دو قطبی شدن و تقابل روز افزون قدرت های بزرگ آمریکا و شوروی سابق ، جنگ بزرگ ایدئولوژیک میان کاپیتالیسم و سوسیالیسم ، تأثیر نگرش و جهان بینی فلسفی اگزیستانسیالیسم  که در رویارویی با موقعیت های بشری  از حساسیت ، تعهد و مسئولیت روشنفکر دم می زد ؛ همه با هم روح زمانه تازه ای در سراسر جهان بوجود آورده بود . در این فضای عمومی بود که نوع تازه ای از هنر و اندیشه ، ابتدا بعنوان یک جریان حاشیه ای و سپس همچون یک آلترناتیو اعتراضی نیرومند در برابر جریان رسمی هنر قد برافراشت. عده ای از روشنفکران و هنرمندان که تحت تأثیر روح زمانه ، دارای آرمان ها و اهداف کمابیش یکسان بودند؛ با احساس همدردی و مسئولیت در برابر جامعه به ضرورت آفرینش هنری برخاسته از نیازهای اجتماعی پی بردند و در شرایطی که جامعه فرهنگی ما از فقر تولید فرهنگی داخلی رنج می برد و نگاهش را به ناچار یکسره به سوی مائده ها و زائده های فرهنگی هنری غرب دوخته بود ؛ هنرمند جوان و پرشور هانیبال الخاص در عرصه هنرهای تجسمی ظاهر شد و با اهداف و شیوه های مخصوص به سرشت خود ، جوانان و هنردوستان بسیاری را مجذوب نمود.

       
الخاص
هانیبال الخاص در طول 60-70 سال زندگی هنری خود شاید بیش از صدها و هزاران نقاشی و طراحی را در سبکی تقریباً واحد و متمایز ارائه  کرده است. نقاشی الخاص ، جستجو گر و بازیگوش و عاری از کمال گرایی و وسوس است . گاه لحن طنزآمیز و کاریکاتوری دارد و گاه بیانگرا و شخصی است. مضامین متنوع کارهایش بیش تر به زندگی معاصر و فرهنگ اجتماعی و تاریخی اشاره دارد. الخاص به علت تعلق خود به فرهنگ آشوری همواره کوشیده است تا میراث هنری قوم خود را در قالبی امروزی به کار گیرد و همزمان ، از منابع و مکتب های مختلف ایرانی و غربی در کارش استفاده کند . در اینباره می گوید : "من از نقاشی قهوه خانه ای استفاده کردم و به مینیاتور تکیه کردم . چون پرحرف و روایتگر هستم رنگ و ترکیب بندی مینیاتور به من فرصت این کار را داد. "
هرچند که شمایل کشی مضمون مورد علاقه او باقی می ماند؛ اما موضوعات انسانی تقریباً تجمع و تراکم اندام ها و صحنه ها که از سال های پیش از انقلاب در نقاشی های الخاص و برخی از شاگردانش دیده می شد در اواخر دهه 1350 مصداق بیرونی خود را در وقایع انقلاب پیدا کرد .

الخاص : معلم هنر
الخاص که همواره بر سرعت و کمیت کار تأکید داشت خود بر چندین نسل متوالی از دانشجویان هنر معلمی کرد. کمتر هنرمند چهل تا شصت ساله کنونی است که مدتی در کلاس های الخاص دم نزده باشد. با این همه الخاص در تدریس طولانی خود از اصول و برنامه ثابت و مدون پیروی نمی کرد و این جنبه از کار او نیز مانند سایر وجوه، با فی البداهگی و سرزندگی و انتقال دادن تجربه شخصی خود به شاگردان متمایز می شود. در مجموع ، آموزه ها و مرام هنری الخاص از خلال نقدها و مصاحبه هایش این ویژگی را نشان می دهد : تأکید بر تمرین و پرکاری ؛ تأکید بر طراحی بعنوان پایه کار ، تأکید بر موضوع و محتوای هنر ، تأکید بر هنر فیگوراتیو و انسان مدار ، رابطه با تاریخ و سنت و اسطوره ، نهراسیدن از روایت و داستانگویی و تصویر سازی ، تأکید بر پیوند هنرهای تجسمی در میان مردم ، پرورش و تربیت استعدادهای جوان و حمایت از هنر و هنرمندان ، دیدن تلاش های دیگران همراه با نقد دائمی ایشان، حضور  در گستره عمومی فرهنگ جامعه و تکیه بر هنر اجتماعی بعنوان نوعی از کار تولیدی که بتواند پاسخگوی زمانه و نیازهای مردم باشد.

الخاص  : منقد
الخاص از همان ابتدا و برخلاف بسیاری از هنرمندان که رفتن به نمایشگاه های همکاران دیگر را بیهوده و کسر شأن خود می دانند ؛ در بسیاری از نمایشگاه ها حاضر می شد و نقد و نظر خود را درباره هنرمندان پیر و جوان نقاش و مجسمه ساز و خوشنویس و مینیاتوریست در نشریات و روزنامه ها منتشر می کرد. او کمتر از هر نویسنده و منتقد دیگر کلام و نظر خود را سانسور کرده است. الخاص هنوز هم از اینکه به دیدن آثار نقاشان جوان برود و درباره آنان بنویسد اکراهی ندارد و بی آنکه در پس نیش ها و طعنه های گاه دل آزار خود ، جسارت و صمیمیت باز و گشوده زیستن با دیگران را فراموش کند می گوید: " دلم می خواهد به این گفته باور داشته باشم که حتی در مورد کسانی که بدم آمده ، نکات مثبت کارشان را تحسین کنم."
او که برای نقد یک اثر هیچ قانون و الگوی معینی جز خود کار و هیچ هدفی جز پیوند دادن مردم با هنر ندارد معتقد است : " در نقد هنری چند اصل باید رعایت شود ؛ اول بیان ساده و سعی بر آشنا کردن مردم با هنر ؛ و دوم اینکه در غرض بازی باید یک نوع هدف سازندگی داشت.
در همین دوره ، الخاص با روشهای ویژه خود هنر " رسمی و فرمالیست و ویترینی" را به ریشخند و نقد می گیرد.برخورد معروف او با نمایشگاه " گنج و گستره" که نقدی در قالب هنر مفهوم گرا محسوب می شود ؛ آمیزه ای از خلاقیت و ابتکار هنری، جسارت و مبارزه طلبی و جنجال آفرینی است.
الخاص امروز نیز همچنان به اهداف و مرام گذشته خود وفادار و در اجرای برنامه ها و ابتکارات تازه می کوشد. او برای تأثیرگذاری از زندگی و تأثیرگذاری بر مردم ؛ همه جا حاضر است و روح سرزنده  و چشم باز و زبان تیزش همواره رو به زندگی گشوده است و از بکار بردن طنز و بازی غافل نمی شود. به این ترتیب ؛ شور و حال او در کار و آموزش و روابط اجتماعی اش نقش مهمی در هنر معاصر ایران باقی گذارده است.
                                             

2/6/1388

                                 صفحه1                       صفحه 2                         عناوین مطالب